Danh sách cựu  HS Phan Chu Trinh niên khóa 68-69-70

Tổng kết danh sách: 42 tham dự buổi họp mặt  tất niên năm 2011, đón năm 2012 ngày chủ nhật 15/1/2012 (22 tháng chạp 2011) tại Văn Thánh TP HCM.

Đã bầu ban liên lạc cựu học sinh Phan Chu Trinh 69 (+ -) gồm:

Trần Ngọc Châu

Ngân hàng chỉ là tấm gương phản chiếu… khuôn mặt sáng sủa và xấu xí của chính sách.

Người Việt Nam ta thường nói về tiền với vẻ không mấy tôn trọng : Tình , Tiền,Tù ,Tội.Thậm chí khi nói giá trị đồng tiền thì cũng đầy mỉa mai , cay đắng “ Có tiền mua tiên cũng được .” Thỉnh thỏang lắm mới có ý tích cực :” Đồng tiền liền khúc ruột ” hay “đồng tiền đi trước là đồng tiền khôn.”

Nhưng ,dù thế nào , tiền chính là một sản phẩm trí tuệ nhất của văn minh nhân lọai.

Trong cơn bão tài chính suốt từ năm 2008 đến nay đã xuất hiện nhiều nhà kinh tế mới. Niall Ferguson (sinh năm 1964), giáo sư kinh tế đại học Harvard đang nổi lên với cuốn “The ascent of money: the financial history of the world” (Dấu nhấn đồng tiền: lịch sử tài chính thế giới),xuất bản năm 2008.

Một trong những lý thuyết chính của Ferguson, là “nghèo đói không phải là hậu quả của những nhà tài chính  bóc lột người nghèo, mà nghèo đói lại là hậu quả của việc thiếu sót những định chế tài chính và ngân hàng, chứ không phải vì sự có mặt của chúng.” Nói nôm nay, ngân hàng vô tội. Đồng tiền vô tội!

Ông cho rằng tiền tệ là tinh túy nhất trong quá trình phát triển nhân lọai. Tiền là lòng tin được cụ thể hóa trên giấy hay trên kim lọai, mà không có “lòng tin” đó thì chúng ta chỉ có nghèo nàn đi mà thôi, Ferguson viết. Nhưng, giờ đây, đúng vào mùa đông ảm đạm 2011, bóng tối của sự mất “lòng tin” đang kéo đến. Nó có thể ngã xuống trên chúng ta vào bất cứ lúc nào, bất cứ nơi đâu…giữa mũi tên màu đỏ cắm đầu xuống trên bảng điện tử của HOSE.

Và khắp thế giới: Pháp (CAC 40 hơn 6.000 nay dưới 2.800) – Nhật ( Nikkei hơn 14.000 này còn 7.750) – Mỹ (Dow Jones hơn 14.000 nay còn 8.077). Ngày 14/12/2011 thủ tướng Đức Merkel nói: Nein (không) với hoản tiền 600 tỉ Euros gió giải cứu cho khu vục đồng Euro… Với khủng hoảng  này người giàu sẽ lo sợ, người nghèo sẽ khổ hơn và có thể chết đói (theo FAO). Vào những ngày cuối năm,TTK Liên hiệp quốc Ban Ky Moon đã lên tiếng cảnh báo về nạn đói trên thế giới.

Theo chuyên viên thế giới từ 20 ngàn đến 30 ngàn tỷ đô la Mỹ về chứng khoán của thế giới đã tiêu ra mây khói …

Hệ thống tài chính đang làm hòanh tráng những gì mà con  người có khuynh hướng thích làm cho thái quá, làm giàu thêm cho những người may mắn và làm nghèo đi những người bất hạnh. Theo chiều hướng này, ngân hàng như một tấm gương phản chiếu và “ đó không phải lỗi của tấm gương”. Ferguson viết:” bởi vì tấm gương phản chiếu cả nhược điểm và ưu điểm của chúng ta”

 “ Tiền là thượng đế của thời đại chúng ta,” nhà thơ Đức Heinrich Heine đã từng viết năm 1841. Giờ đây câu khẩu hiệu của những nhà marketing tài giỏi phải đổi lại: Tiền là thượng đế (chứ không phải là khách hàng). Cơn bão tài chính đã trả lại “ngôi vua ” cho “đồng tiền xương máu”.

Sợ hãi, tham lam và điên loạn- như một thành ngữ của phố Wall- bạn sẽ luôn có chúng khi bạn tham gia vào thị trường. Nếu chỉ có một mình bạn biết chúng đi theo trật tự nào thì khả dĩ bạn có thể kiếm lợi. Nhưng kinh nghiệm cho thấy, trong việc này, bạn sẽ không bao giờ biết một mình cả. Bầy thú dữ sẽ luôn có mặt cùng bạn…

Bài học từ “Câu lạc bộ Tân Đại Gia Ngân Hàng ”.

Nhưng ai trong chúng ta sẽ không cảm thấy lạnh trong cơn bão này? Câu hỏi bóng bẫy này có nghĩa đen là: giờ đây là có ai thắng trong khủng hỏang tài chính vừa qua?

Câu trả lời: Có.

Đó là những ngân hàng từng bị chê là thiếu đầu óc mạo hiểm. Họ vẫn âm thầm phát triển với những phương pháp truyền thống. Tất nhiên cũng có một ít may mắn. Giờ đây , họ đã có một Câu lạc bộ gọi là “Tân đại gia ngân hàng” dẫn đầu là HSBC. Trong khi đa số các ngân hàng và tổ chức tín dụng khác khó khăn, thậm chí sụp đổ, thì những đại gia này vẫn nương theo khủng hỏang mà phát triển mạnh hơn.

Câu lạc bộ đại gia ngân hàng mới

Nguồn: Newsweek, Bloomberg, MSNBC

Liệu bạn có thể liệt kê một câu lạc bộ như vậy ở Việt Nam? Chúng tôi không dám chắc, nhưng nếu có một câu lạc bộ như vậy thì ngân hàng của bạn nên đăng ký hội viên…vì khách hàng Việt Nam đang dồn niềm tin vào “con rùa” chứ không phải “con thỏ”.

Phương pháp đại bảo thủ:

Bạn đọc sẽ thắc mắc: Làm sao mà những ngân hàng trên đây, phần lớn rất nổi tiếng, lại chiến thắng trong cuộc khủng hỏang tiền tệ 100 năm này? Câu trả lời cũng không quá phức tạp: Đó là áp dụng triệt để phương pháp bảo thủ, thậm chí là đại bảo thủ như cách nói  của nhà phân tích tài chính kỳ cựu Mark Durling của thị trường chứng khóan London , về trường hợp chiến thắng của HSBC trong năm nay. Tuy nhiên chúng ta phải hiểu rằng, đối với những ngân hàng lâu đời như HSBC, đó là một chọn lựa,không phải hòan tòan do may mắn.Đó là nguyên tắc kinh doanh của ngân hàng- trên thực tế được coi là ngân hàng trung ương của Hong Kong-ngay từ khi thành lập,hơn 100 năm trước. Ông Thomas Tobin, nguyên tổng giám đốc HSBC Việt Nam có lần đã nói với người viết bài này :” Chúng tôi luôn thận trọng và đó là chìa khóa thành công.” Vào thời kỳ kinh tế nóng, khi mà các ngân hàng khác, đẩy nhanh tăng trưởng lên 100-300% thì HSBC chủ trương phát triển bình quân 5%. Hiên nay tài khỏan tiền gửi và tín dụng nhỏ của HSBC vẫn tăng trưởng mạnh.HSBC đã kiếm một giá trị 30 tỉ USD từ các tài khỏan tiền gửi mua lại của ngân hàng Bradford&Bingley với giá chỉ 1,1 tỉ USD.

Các chuyên gia kinh tế cho rằng hầu hết các đại gia ngân hàng mới đều là “những người nhát gan,không dám mạo hiểm.” Nhưng đó là sự nhát gan …hiệu quả!

So sánh với hệ thống tài chính Viêt Nam, thì chúng ta không quá mạo hiểm, vì đang còn thời kỳ vừa làm vừa học khi nền kinh tế mới hội nhập, nên một nguy cơ địa chấn là không có.Chính phủ vẫn theo dõi và kiểm sóat được. Nhiều người cho rằng hệ thống ngân hàng nhỏ ở Việt Nam sẽ không qua nổi khủng hỏang hiện nay, nhưng nếu điều đó xảy ra , thì cũng không gây ra nguy hiểm trầm trọng hay hiệu ứng domino. Cầu trời!

Trần Ngọc Châu

Tháng 1/2012

Logistics của trái quít

Trần Ngọc Châu

Thomas Friedman –tác giả của cuốn sách lừng danh “Thế giới phẳng”- từng viết trong một cuốn sách khác cũng rất nổi tiếng, và thuộc loại bán chạy nhất ở Mỹ, và đã được dịch sang tiếng Việt, với cái tựa:”Chiếc lexus và cây oliu” rằng “… Tôi sang Hà Nội, ăn tối một mình trong khách sạn Metropole. Việt Nam lúc này đang vào mùa quýt, ở mọi góc đường người ta bày bán những thúng quýt cao ngất, vàng bong, ngon mắt. Sáng nào tôi cũng ăn vài quả. Bữa ăn tối hôm đó, khi người hầu bàn hỏi tôi có dùng món tráng miệng không, tôi bảo chỉ cần một quả quýt. Anh ta đi một lúc rồi quay lại.

“Xin lỗi ông, hết quýt rồi,” anh nói.

“Sao thế,” tôi hơi bực.”Sáng nào ăn sáng tôi cũng thấy dọn cả bàn đầy quýt cơ mà. Thế nào trong bếp chẳng còn vài quả.”

“Xin lỗi,” anh ta lắc đầu. “ Hay ông dùng tạm dưa hấu?”

“Cũng được, cho tôi ít dưa hấu,” Tôi nói.

Năm phút sau người phục vụ quay lại, mang theo một chiếc dĩa có 3 quả quýt.

“ Tôi tìm ra quýt rồi nhưng lại không có dưa hấu.”, anh ta nói. ( Sách đã dẫn trang 33, NXB Khoa học xã hội, Hà nội 2007)

Tác giả,một nhà báo Mỹ chu du thiên hạ, và nổi tiếng toàn cầu nhờ “thế giới phẳng” như một tóm lược lịch sử thế giới trong thế kỉ 21,kết luận:” Những gì đón đợi tôi ngoài cửa và trên bàn ăn thường không phải là những gì tôi đã định trước.” Người viết bài này vẫn khao khát làm một điều tra (thậm chí là một luận án tiến sĩ) về “độ chênh giữa những giấc mơ và hiện thực  của con người, với giả định rằng: nguyên nhân chính cho độ chênh đó là lỗi của chuỗi cung ứng hay kĩ thuật logistics.”

Nhưng cho đến nay đề tài đó vẫn nằm trong ngăn kéo vì không đủ thời gian vật chất và tiền,nói chung tại lỗi của …logistics.

Bao nhiêu lỗi logistics của chúng ta đã khiến cho những kế hoạch hay dự tính tốt đẹp bỗng chốc “dổ sông đổ biển.”?

Đầu tháng 11 năm nay, bản thân người viết bài này, hào  hứng nhận được một giấy mời trang trọng tham gia một hội thảo quốc gia (vì tổ chức ngay tại thủ đô Hà Nội, tại một khách sạn quốc tế năm sao, do một tổ chức quốc tế lừng danh tài trợ, và điều hành bởi một hội đoàn thuộc loại lớn nhất và uy thế nhất của Việt Nam). Chỉ mời thôi, nhưng không hề nói thêm là : đi đến bằng phương tiên gì (chắc chắn không thể đi Honda từ Sài gòn ra Hà nội),ở đâu (hình như ban tổ chức mặc định rằng tất cả các diễn giả người Việt Nam đều phải biết nhà khách trung ương nằm ở đâu, nên không có một thông tin nào về địa chỉ này), rồi …sau đó khi được “confirm” nhiều lần mới biết sẽ được đi bằng máy bay (dĩ nhiên!) ra Hà Nội, nhưng từ sân bay Nội bài đến trung tâm thành phố thế nào, có xe đưa đón hay không, thì ban tổ chức cũng không hề nhắc tới.Hầu như những gì mà một người khách mời cần biết về các phương tiện hỗ trợ và làm cho người khách thoải mái, tiện nghi để sẵn sang tham gia sự kiện thì dường như những nhà tổ chức không biết (hay không màng tới).Khi kể chuyện này ra (như một góp í xây dựng) thì một người trong ban tổ chức thẳng thừng: chuyện nhỏ như con thỏ…, chỉ có bác mới đòi hỏi, phải ngầm hiểu chứ!.

Từ một người văn minh, tôi đột nhiên trở thành một người rừng rú, vì “đòi hỏi” những thứ vặt vảnh tầm thường, mà trong đầu tôi chỉ có thể gom vào một chữ …tây là logistics. Than ôi!

Rồi cũng thời gian ấy tôi cũng nhận một giấy mời từ tận bên Nam Mỹ. Sự kiện xảy ra vào tháng 7 năm 2012. Thế nhưng họ đã kèm theo không biết bao nhiêu “chi tiết” như khi nào thì mua vé may bay, làm sao để lấy visa, tiền đi lại để lấy visa ai trả, thậm chí ban tổ chức còn ghi chú: nhớ mang xach tay với các đồ vệ sinh cá nhân để có thể cần khi transit trễ ở các sân bay, vì hành lí đã gửi theo máy bay hết. Khi tôi kể vi dụ này để so sánh, thì một bạn trẻ trong ban tổ chức người Việt nói ngay: Bác cứ vẽ…Họ là ban tổ chức quốc tế mà.

Logistics là một văn hóa toàn cầu,thậm chí mang tính nhân loại, vì nói cho cùng nó phải làm “tối ưu” tất cả mọi nhu cầu của con người để đạt tới cái “tối ưu “ của công việc. Chẳng lẽ cái thoải mái của một người quốc tế khi sử dụng nhà vệ sinh thì khác với một người quốc nội…Thế mà cái khoản nhà vệ sinh này ở quốc nội Việt chúng ta thường quên khuấy trong các …chuỗi cung ứng!

Cho nên một con người thành công như tác giả “Thế giới phẳng” (The world is flat), đành mang cảm giác thất bại khi đi chơi Việt Nam,dù đã ở khách sạn số 1 Hà Nội, có lịch sử 100 năm , với cái tên đại diện cho một phương Tây văn minh: Metropole.Chỉ vì những người phục vụ không hiểu hết rằng “dù là một trái quit, nó cũng phải được “tôn trọng” theo một qui trình logistics, và nó phải được hiểu đúng là trái quit chứ không phải là…dưa hấu.”

Và khi tôi đòi hỏi được biết “địa chỉ của nhà khách trung ương” hay “hay từ sân bay Nội Bài đến Hà nội bằng cái gì?” thì phải hiểu đó là yêu cầu của con người văn minh theo cái văn hóa “thấu hiểu” của logistics, bởi vì “thà mất lòng trước mà được lòng sau” còn hơn để cho công việc trở nên thất bại vì tránh né “những trái quit”.

Trần Ngọc Châu

Tháng 12/2011

Trần Ngọc Châu

Quan hệ nhà báo và doanh nghiệp dưới mắt công chúng

Khi tôi ngồi phỏng vấn trên truyền hình thì các đạo diễn cho chạy chữ giới thiệu-“nhà báo”, nói lên cái nghề nghiệp chuyên môn kiếm sống của tôi, còn người bên kia, tức là người đối diện để trả lời các câu hỏi, thì được chạy chữ “chủ tịch hay tổng giám đốc hay CEO” nghĩa là chức danh nhiều hơn là “nghề”. Antoine de Saint-Exupéry, nhà văn Pháp, tác giả của “Hoàng tử bé” (Le petit prince) và “Cõi người ta” (Terre des Hommes), từng nói: “Yêu nhau không phải nhìn nhau mà cùng nhìn về một hướng.” Nhà báo và nhà doanh nghiệp nhìn vào mắt nhau để nói về một hướng, đó là sự thật.

Tôi mong muốn một ngày nào đó các đạo diễn sẽ thay thế một bên là “nhà báo” và bên kia là “nhà kinh doanh” hay “nhà quản lí” hay chung nhất là “nhà làm ăn”.

Chữ “nhà” trong tiếng Việt thật phong phú. Ở đây “nhà” nói lên tính chuyên nghiệp, mà chuyên nghiệp rất cao nữa là khác. Chắc viết tròn chữ phải là “nhà nghề”(mai mốt sẽ sửa lại: Trần ngọc Châu,làm báo nhà nghề.)

Chính vì vậy khi xuất hiện trước công chúng với chữ “Nhà báo”, hình như tôi thường bị đòi hỏi cao hơn mức bình thường. Ví dụ: trong một email gửi cho tôi đề ngày 25/10/2011, một công chúng nặc danh thẳng thừng gọi tôi là “nhà báo cùi bắp” (thật tội nghiệp cho tôi) chỉ vì các câu hỏi mà anh ấy(chị ấy) cho là không “nhà nghề” cho lắm, đại loại như (trích nguyên văn):

1. Đ/v tổng giám đốc chuỗi siêu thị Maximark Nguyễn Ánh Hồng: ông Châu hỏi bà giám đốc này những câu như:
   – “Siêu thị của chị có bán hàng quá đát (date) không?” Thử hỏi một siêu thị dành cho giới khách hàng từ trung lưu trở lên thì làm sao mà dám bán hàng quá đát, uy tín của hệ thống siêu thị này ở đâu? Và giả sử siêu thị của họ có bán hàng quá đát đi nữa thì không ai ngu để nêu trên truyền hình rằng siêu thị mình có bán hàng quá đát, chẳng khác gì tự thắt cổ mình.
   – Cứ hỏi những chiến lược kinh doanh của bà này như “chị có định mở thêm nhiều chi nhánh ở miền Trung miền Bắc không?” Tại sao cứ phải hỏi những vấn đề nhạy cảm vốn là bí mật kinh doanh của doanh nghiệp, làm bà này có vẻ miễn cưỡng trả lời.
2. Đ/v bà Cao Ngọc Dung, chủ tịch hội đồng QT kiêm TGĐ Cty vàng bạc Đá Quý PNJ:
    “Từ một thương hiệu cấp quận, PNJ đã xây dựng thành 1 thương hiệu đẳng cấp quốc gia. Cái này không phải chính phủ công nhận mà là công chúng công nhận mới là quan trọng, vậy thì có những bài học nào mà để XD thương hiệu PNJ”. Bà Dung đã trả lời “Nếu mà nói rằng từ một thương hiệu cấp quận lên thương hiệu Q.gia thì cũng không có đúng lắm vì một doanh nghiệp ở 1 vị trí nào đó hoạt động ko nhất thiết phải đóng khung trong khu vực đó…”
3. Đ/v ông Ngô Việt: ông Châu lại hỏi 1 câu rất trẻ con “ông có xu hướng tuyển dụng nhân viên theo quê hương không, vì tôi thấy như một số giám đốc Đà Nẵng chỉ có thói quen tuyển người Đà Nẵng, vậy ông có chỉ tuyển người Huế không (vì ông là người Huế)”. Ông Ngô Việt trả lời rằng “không, tôi chỉ tuyển tài năng của họ, chỉ tuyển người có khả năng vào làm việc và không quan tâm họ quê ở đâu” Thật là buồn cười, vì thứ nhất mỗi người mỗi tính, mỗi quê khác nhau tính cách khác nhau, hơn nữa ông Châu nói thế chẳng khác gì nói dân Huế của chúng tôi là dân cục bộ địa phương?

Đấy làm báo thật là khổ, nhất là lúc đối diện với nhà kinh doanh để đặt các câu hỏi, và càng khổ hơn là làm sao các câu hỏi phải mang tính “đại diện” cho nguyện vọng của công chúng. Tuy vậy, bất luận thế nào,khi giảng dạy cho các sinh viên báo chí, tôi thường khuyến khích các em hỏi, và nhấn mạnh rằng: không có câu hỏi nào là dở . Người Việt thường nói :học hỏi mà. Nhưng chúng ta chỉ học mà ít hỏi.Một giáo sư nước ngoài đến Việt Nam dạy các chương trình về quản trị doanh nghiệp, từng lí giải rằng: tại sao sinh viên Việt Nam ít hỏi vì các em rất sợ hỏi dở hay sai,còn các học sinh ngoại quốc thì từ nhỏ họ được dạy “không sợ sai”,nên họ hỏi hay phát biểu thoải mái.

Ngược với các nhà báo ít hỏi, thì hầu hết các nhà doanh nghiệp mà tôi biết, đều rất thích được trả lời. Tất nhiên là họ chọn cơ hội xuất hiện trước công chúng thật thận trọng.

Từ chị Nguyễn Ánh Hồng, tổng giám đốc Maximart, đến anh Ngô Việt, một Việt kiều Mỹ, tổng giám đốc dự án xử lí rác thành phố HCM, đều cho rằng báo chí hay truyền thông nói chung đã hỗ trợ rất nhiều trong công việc kinh doanh. Chi Cao Thị Ngọc Dung, tổng giám đốc PNJ,nhấn mạnh rằng: nếu không có báo chí thì thương hiệu PNJ sẽ không tạo được uy tín như hiện nay. Trong một xã hội thông tin mở, không thể áp dụng nguyên lí “hữu xạ tự nhiên hương” trong xây dựng thương hiệu. Tất nhiên tiền đề là phải có “hương”, và sức mạnh của truyền thông sẽ đưa “hương” đó bay xa.

Những nhà kinh doanh chuyên nghiệp như họ không cần lẩn tránh bất cứ câu hỏi nào, kể cả những câu hỏi nhạy cảm như “có bán hàng quá đát không và làm sao để không bán hàng quá đát?”, thậm chí là “có bì thư trong các sự kiện do công ty tổ chức không?”. Những câu  hỏi trực diện và mang tính “xung đột” bao giờ cũng hấp dẫn vì tạo cơ hội cho nhà kinh doanh “giải độc” trước công chúng, như câu hỏi: “Anh có tuyển người cùng quê không?”. Vâng, vì đã có tiếng đồn “ưu tiên cho người cùng quê” ở doanh nghiệp đó. Giống như nhiều bạn sinh viên báo chí hỏi chúng tôi trong những buổi đối thoại về cơ hội nghề : Có phải đài FBNC chỉ ưu tiên cho người có giọng Sài gòn? Hay trước đây: Saigon Times Group ưu tiên những người biết tiếng Quảng ? (Ý nói Quảng Nam)?Một cơ hội bằng vàng cho chúng tôi (là người thẩm quyền tại những đơn vị đó) mặc sức “giải độc dư luận”.

Nếu nhà chính trị là khuôn mặt công chúng thì nhà doanh nghiệp và nhà báo cũng vậy. Nhà báo đôi khi còn có trách nhiệm với công chúng cao hơn nhà doanh nghiệp. Một nhà doanh nghiệp có thể đưa “bì thư” mà không vi phạm đạo đức kinh doanh, nhưng nhà báo nhận “bì thư” trong bất cứ trường hợp nào đều được xem là vi phạm đạo đức làm báo.[i]

Vậy ai bảo làm báo là…sướng!

————————————————-

Trần Ngọc Châu

Tháng 12/2011

Bình thường các công ty không ưa báo chí, nhưng khi gặp khủng hoảng họ sẽ cần đến sự hỗ trợ của giới truyền thông.

Bạn

Tại cuộc trao đổi hàng tuần giữa cơ quan quản lí báo chí tp.HCM (Ban Tuyên giáo, Sở Thông tin truyền thông) ngày thứ sáu 20/8/2010, ông Trần Trọng Dũng, phó tổng biên tập báo Công An thành phố HCM có đặt vấn đề về “phát ngôn nhân cho vụ khủng hoảng Vinashin.” Thật ra khi Vinashin, tổng công ty đóng tàu lớn nhất Việt Nam, lâm vào khủng hoảng tài chính, chính phủ đã thành lập một ban “đặc nhiệm chống khủng hoảng” (task force) cho công ty này, trong đó bao gồm đại diện Bộ Thông Tin Truyền Thông. Điều đó cho thấy vai trò của phát ngôn nhân cho vụ khủng hoảng không ai khác hơn là “đại diện Bộ Thông Tin Truyền Thông” trong ban đặc nhiệm. Nếu chúng ta nhận thức rằng “chống khủng hoảng” hay “quản trị khủng hoảng” (crisis management) chính là quản trị truyền thông thì vai trò của phát ngôn nhân cho bất kì vụ khủng hoảng nào cũng là vai trò chính. Một thông tin sai hay không chính thức về khủng hoảng có thể làm sụp đổ toàn bộ nỗ lực “tối thiểu hóa những thiệt hại” do khủng hoảng gây ra.

Hai năm qua (đầu năm 2008 đến tháng 6/2010) một trong những từ được nhắc nhiều nhất trên báo chí là từ “khủng hoảng” (crisis).
Và chính trong khủng hoảng lại nổi lên vấn đề : nhà báo là bạn hay thù trong các mối quan hệ truyền thông của các công ty kinh doanh.Các nghiên cứu về giao tiếp khi khủng hoảng thường mô tả giới truyền thông như một định chế cần kiểm soát, bởi lẽ nó có thể ảnh hưởng sâu sắc đến cách hiểu hoặc trải nghiệm một cuộc khủng hoảng của mỗi cá nhân ((Heath & Millar, 2004). Nhà nghiên cứu Evans (1987) còn cho rằng để tránh những sai lệch trong việc truyền tải thông điệp đến công chúng, đại diện của một công ty phải kiểm soát giới truyền thông. Vụ bắt một nhà báo gần đây (13/10/2010) cũng nói lên việc công ty muốn kiểm soát truyền thông, nhưng lại bằng…tiền và cả hai bên (nhà báo và công ty) đều có khả năng vi phạm pháp luật.
Do giới truyền thông đưa tin 24/24, các cuộc khủng hoảng được cập nhật nhanh chóng. Trái với quan điểm của nhiều nhân viên PR (quan hệ công chúng), các cuộc khủng hoảng, dù rất hấp dẫn độc giả, không phải lúc nào cũng bị làm quá lên. “Khi đến hiện trường, phóng viên thường gia nhập đội ngũ cảnh sát, lính cứu hỏa, nhân viên y tế và những ai được huấn luyện và trang bị để ứng phó với khủng hoảng” (Simpson & Cote, 2006, trang 71). Giới truyền thông có mặt để tường thuật sự việc. “Ở giai đoạn đầu của khủng hoảng, người dân muốn được thông tin – ngay lập tức. Họ muốn biết một cách kịp thời và chính xác điều gì đã xảy ra, ở đâu, và các bên liên quan đang ứng phó ra sao.” (Reynolds, 2002, trang 8). Thông thường, giới truyền thông đăng tải những thông tin này, cho dù các bên liên quan có chấp nhận hay không.

Thù
Chính vì vậy mà lãnh đạo của các công ty gặp khủng hoảng thường xem phóng viên như “con chó săn” luôn sẵn sàng vồ lấy họ.
Tháng 6/2009, khi công ty Tân Hiệp Phát rơi vào cuộc khủng hoảng “hương liệu quá hạn”, chính ông Tổng giám đốc công ty này đã bất ngờ thốt lên:”Tại sao báo chí quan tâm làm chi?” (Pháp Luật TP.HCM ngày11/6/2010). Truyền thông trở thành kẻ thù. Tuy nhiên, chúng tôi cho rằng giới lãnh đạo doanh nghiep không nên coi phóng viên là kẻ thù, mà xem đó là những bộ lọc thông tin trước khi nó đến với những người quan tâm.

Do giới truyền thông cung cấp những thông tin có tính định hướng đối với những ai có liên quan, phóng viên trở thành một phần của quá trình ứng phó với khủng hoảng, chứ không phải một bộ lọc mà các thông điệp bị kiểm soát phải đi qua. Ví dụ trong cuộc khủng hoảng của ngân hang ACB tháng 10/2003, các nhà báo đã tham gia vào quá trình giải quyết khủng hoảng một cách tích cực, kể cả tham gia vào các cuộc họp của nhóm giải quyết khủng hoảng mà hạt nhân là thống đốc ngân hàng nhà nước (thời điểm đó là ông Lê Đức Thúy).

Thiết lập quan hệ đối tác
Để giảm thiệt hại, một công ty cần có sự tương tác hiệu quả với giới truyền thông.
Sự kiện sụp các nhịp dẫn cầu Cần Thơ (cây cầu vừa được khánh thành ngày 29/4/2010) năm 2007 gây cái chết thương tâm cho 55 thợ xây cầu, đã được báo chí thông tin và kêu gọi đóng góp đến nỗi nhiều tổ chức từ thiện không tiếp nhận hết đồ cứu trợ; đồng thời một lượng máu hiến tặng đã cao hơn gấp 3 so với bình thường.
Ngành truyền thông đã cung cấp những thông tin cần thiết về tai nạn này, cũng như tình trạng giao thông ở khu vực xung quanh, nhằm giúp những người cứu hộ và dân chúng có cách xử lý thích hợp. Các tờ báo còn hợp tác nhằm đảm bảo các lời cảnh báo và biện pháp ứng phó được tường thuật chính xác, qua đó giúp hạn chế thương vong và giảm thiểu sự hỗn độn. “Bình thường, phóng viên không xen vào việc của nhau…Tuy nhiên, trong trường hợp khẩn cấp này, hầu hết đều giúp đỡ nhau để đưa thông tin kịp thời nhất”
Vụ khủng hoảng ngân hàng Á Châu ACB năm 2003 cũng là một thí dụ khá điển hình cho vai trò tích cực của truyền thông trong khủng hoảng.
***
Như vậy, nếu các công ty chú ý về PR hay quan hệ với truyền thông thì họ nên tiếp cận theo hướng giới truyền thông là đối tác, là bạn, ngay khi công ty chưa gặp khủng hoảng. Các nhà báo cũng cần PR của các công ty như “nguồn tin tin cậy”, những đối tác thông tin cần thiết, và giữ mối quan hệ đáng mơ ước này như Thomas Friedman, tác giả của cuốn “Thế giới phẳng” từng viết:” “Nếu không nhìn thấy những mối quan hệ thì sẽ không nhìn thấy thế giới. Ước gì tôi có thể hiểu được điều này khi tôi mới bước chân vào nghề báo.” Tất nhiên mối quan hệ phải được xây dựng trên tính chuyên nghiệp của cả hai bên. Nếu không, nó sẽ dẫn tới những “thảm kịch” như mua chuộc từ phía công ty và tống tiền từ phía nhà báo như chúng ta vẫn thấy…

Tháng 10/2010
TNC

Hai mặt của một đồng xu
Một cuộc họp báo hạn chế với vài phóng viên được xem là “phóng viên kinh tế”. Tại sao hạn chế? Có lẽ những người tổ chức cuộc họp báo không muốn nghe nhiều câu hỏi từ nhà báo mà chỉ muốn cung cấp thông tin “giải độc” liên quan đến một vụ án kinh tế nghiêm trọng của một ngân hàng nhà nước và một công ty tư nhân. Thời gian đã phủ một lớp bụi lên sự kiện này, nhưng sẽ là một bài học cho những người yêu thích viết về kinh tế: Hầu hết các phóng viên dự cuộc họp vào năm 2002 này đã bị phê bình hoặc bị kỷ luật, có người đã “giã từ vũ khí”, không viết về kinh tế nữa. Tất nhiên, tiêu cực trong giới nhà báo kinh tế ở đâu cũng có.Vào những năm 20 của thế kỷ trước, nhiều phóng viên của Wall Street Journal đã nhận tiền hối lộ của các nhà đầu tư để viết có lợi cho các cổ phiếu nào đó. Vụ bê bối của nhà báo chứng khoán bị phanh phui tại cuộc điều trần của Quốc hội Mỹ vào năm 1932.
Tuy vậy,đó cũng chỉ là một mặt của đồng xu. Lịch sử báo chí thế giới và báo chí Việt Nam không thể nào viết đủ về các nhà báo chống những tiêu cực liên quan đến kinh tế, trong đó chống tham nhũng luôn đứng hàng đầu. Cách đây mấy năm vụ nhà báo Lan Anh (báo Tuổi Trẻ) viết về tiêu cực trong mua bán thuốc tây cũng là một ví dụ. Từ năm 1902, tờ McClure của Mỹ đã đăng loại bài chống tham nhũng trong chính quyền Mỹ với tựa “ Nỗi ô nhục của các thành phố”, khiến tờ này phải đóng cửa vì bị bao vây tài chính sau 19 số báo.
Báo kinh tế không phải PR
Viết báo kinh tế không phải là viết PR. Vào năm 1914, gia đình tỉ phú Rocketfeller đã thuê nhà báo Ivy Lee làm các chiến dịch “PR”, thay đổi công luận về những người bị chết trong các cuộc biểu tình của công nhân khai thác mỏ ở Colorado. Như vậy, ngay từ những năm đầu thế kỷ 20, báo chí đã bị lôi cuốn vào các chiến dịch PR của các công ty, với mong muốn làm thay đổi công luận theo hướng có lợi cho các công ty.
Thật ra sức lan tỏa của báo chí kinh tế mạnh và rộng hơn thực chất của nền kinh tế.Ví dụ: tăng trưởng GDP Việt Nam là 6,5%, thì đối với báo chí kinh tế nó không đơn thuần là tỉ lệ so sánh giữa năm sau và năm trước… Sức lan tỏa này sẽ tác động trở lại qua các “tầng lọc”: nghiên cứu và chính sách, để rồi tăng thêm giá trị cho nền kinh tế như sự minh bạch và bền vững.
Ma trận lan tỏa của báo chí kinh tế:

Trong hạn chế của bài này, chúng tôi chỉ muốn khẳng định báo chí kinh tế đã có một lịch sử lâu dài, gắn chặt với phát triển của nền kinh tế thị trường. Năm 1568 gia đình Fugger xuất bản một bản tin thông báo cho khách hàng về các tin tức có thể tác động vào các nền kinh tế Âu châu. Các bản tin này được xem là tờ báo kinh tế đầu tiên trong lịch sử báo chí kinh tế phương Tây.
Thiếu một nhật báo kinh tế…đủ mạnh
Chúng tôi không có đủ tài liệu nói riêng về báo chí kinh tế Việt Nam. Nhưng sau 1986, chúng ta chính thức mở ra kỷ nguyên kinh tế thị trường thì báo chí kinh tế Việt Nam bắt đầu viết theo những chuẩn mực mới. Ví dụ chúng ta đã không viết “lấy được” theo kiểu: xuất khẩu …triệu đôla-rúp (một đơn vị tiền tệ làm các nhà báo kinh tế thế giới từng điên đầu). Hay dùng các từ ngữ ác cảm với giới thương mại tư. Từ năm 1991, tại trung tâm kinh tế lớn nhất Việt Nam, tờ Thời Báo Kinh tế Sài gòn ra đời, được xem như tuần báo kinh tế đầu tiên của thành phố HCM, sau khi đất nước thống nhất năm 1975. Xét về báo chí kinh tế, chúng ta rất lạc hậu so với thế giới. Những năm 1700 cả báo chí Anh và báo chí các thuộc địa Mỹ bắt đầu đăng thông tin về “tàu đến tàu đi”, với lịch , cảng đến, cảng đi và hàng hóa. Mãi đến năm 1991 (gần 3 thế kỷ sau), Thời Báo Kinh tế Sài gòn mới mở mục “tàu đến, tàu đi” đăng các loại hàng hóa xuất-nhập qua cảng. Nguồn chính thức lấy từ các báo cáo của Hải quan. Mục này là một trong những mục ưa thích của bạn đọc tờ báo, nhưng cũng gặp nhiều rào cản vì tâm lí “cái gì dính đến số liệu đều bí mật.” Hải quan thành phố HCM đã ngưng cung cấp số liệu này một thời gian, sau đó phải nhờ đến sự can thiệp của UBNDTPHCM, nguồn thẩm quyền (cơ quan Hải Quan) mới tiếp tục cung cấp thông tin hữu ích này.
Sau đó nhiều tờ tuần báo kinh tế nối tiếp xuất hiện như: Thời Báo Kinh tế Việt Nam, Đầu tư, Nhịp cầu đầu tư, Doanh nhân Sài gòn…Tuy nhiên, điều đáng tiếc là chúng ta vẫn chưa có một nhật báo kinh tế đủ mạnh để phản ảnh chuyển động kinh tế hàng ngày của một nền kinh tế mới nổi như Việt Nam. Các chuyên trang kinh tế hay chứng khoán của các nhật báo thời sự không đủ tập trung cho lãnh vực vừa đòi hỏi chuyên môn, vừa phải đáp ứng tính hấp dẫn này.
Nói tóm lại chúng ta cần một diễn đàn thật sự (hay một nguồn đáng tin cậy nói theo thuật ngữ báo chí) về thông tin kinh tế, ở đó trước hết mọi khái niệm về kinh tế phải minh bạch thì mới mong thực tiễn minh bạch được. Báo kinh tế không phải báo PR như nhiều người nghĩ.Theo chúng tôi biết, vài nhật báo đã “bán trang” theo nghĩa đen, để làm PR(thường gọi là “thông tin kinh tế”), là một “hạ chuẩn” về nghề nghiệp.
TNC

[1] Jacob Fugger (1459-1525),  nhà buôn vải người Đức, từ một công ty gia đình phát triển thành công ty cổ phần, và thành lập ngân hàng, đồng thời phát hành bản tin về giá cả, là tiêu biểu của những nhà tư bản đầu tiên. Đọc thêm: www.bizjournalismhistory.org/

[1] Hầu hết các tờ báo kinh tế này đều có ấn bản tiếng Anh, mặc dù nội dung có thay đổi cho phù hợp với người đọc ngoại quốc.

[1] Thật ra trước đây có tờ nhật báo “Con thoi” và sau đó  là “Thương mại”, nhưng “chưa đủ mạnh”, ít nhất về số lượng báo phát hành.

PR và báo chí

CSR và báo chí

Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp  gọi tắt theo thuật ngữ tiếng Anh là CSR (corporate social responsibility) là một trong những thuộc tính phải có của mô hình kinh doanh hiện đại.Báo chí hiện đại không chỉ cổ vũ mà còn thực hiện nghĩa vụ CSR.

Trần  Ngọc Châu

Nghề làm báo là nghề nói lên sự thật vì vậy trách nhiệm xã hội của nhà báo là “chuyện đương nhiên”, xét về cả lí thuyết và thực tiễn. Còn đối với doanh nghiệp thì “trách nhiệm xã hội” thường được coi là “nhiệm í”.Trên thực tế, nhà báo thường coi hoạt động mang tính “trách nhiệm xã hội” của doanh nghiệp như xây nhà tình nghĩa…,cứu trợ nạn nhân thiên tai v.v…là những “sự kiện có giá trị tin tức” nói nôm na là thuộc “chuyện lạ” có thể thu hút quan tâm của công chúng.

Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp là gì?

Như vậy, có phải doanh nghiệp chỉ thỉnh thoảng làm từ thiện, tặng nhà tình thương, nhà tình nghĩa hay cứu trợ nạn nhân thiên tai? Hay khi làm ăn có hiệu quả mới thể hiện trách nhiệm đó? Hay trách nhiệm đó được “hóa thân” trong tiền thuế mà doanh nghiệp đã đóng?

Không phải vậy-hoàn toàn không phải vậy!

Tổng giám đốc Pepsico Việt Nam đầu tiên là ông Phạm Phú Ngọc Trai có thể nói là một trong những nhà lãnh đạo doanh nghiệp đầu tiên thực hành và quảng bá mạnh mẽ nhất học thuyết CSR  ..  Ông cho biết công ty của ông thực hiện tiêu chí CSR dựa theo học thuyết tháp Caroll ( do giáo sư A.Caroll đại học Georgia đề xướng), gồm 4 mục tiêu phát triển bền vững cho doanh nghiệp. Ông còn là chủ nhiệm của chương trình truyền hình “Doanh nghiệp và xã hội” trên truyền hình kinh tế-tài chính FBNC của HTV.

Mô hình CSR của GS Archie B. Caroll hay “tháp Caroll”:

CRS của nhà báo

Trong thế giới hiện đại, các tổ chức báo chí cũng phải hoạt động như các công ty. Trên thực tế, báo chí tại Việt Nam trong nhiều thập kỉ qua đã thực thi rất hiệu quả những hoạt đông CSR mà thuật ngữ báo chí Việt Nam thường gọi là “hoạt động ngoài mặt báo”.

Nguồn lực của các hoạt động ngoài mặt báo này lớn nhỏ tùy theo độ tín nhiệm của tờ báo hay cơ quan báo chí hơn là nội dung của chương trình.

Bởi vi theo nghiên cứu của chúng tôi thì hầu hết các tờ báo tạm gọi là “lớn” (thường co số lượng phát hành trên 100.000 bản /ngày) đều co những hoạt động ngoài mặt báo, gây hiệu ứng tích cực đối với xã hội, đôi khi còn tích cực hơn cả thông tin trên mặt báo.

Có thể kể vai thí dụ: Chương trình “Hàng Việt Nam chất lượng cao” của báo Sài gòn Tiếp Thị, được công chúng biết đến nhiều hơn so với cái tên tờ báo (một khảo sát bỏ túi của chúng tôi thực hiện từ tháng 6/2006-tháng 6/2007 thì kết quả cho thấy tỉ lệ này là 10/7. Cứ 10 người trả lời biết HVNCLC thì chỉ co 7 người biết báo SGTT).Tỉ lệ nhận biết này còn cao hơn đối với chương trình “Duyên dáng Việt Nam” của báo Thanh Niên. Cứ 10 người trả lời biết DDVN thì chỉ co 3 người biết báo Thanh Niên.[i]

CSR của nhà báo và doanh nghiệp có phải là PR?

Ngày càng co nhiều liên kết giữa nhà báo và doanh nghiệp cho hoạt động CSR.

Xét về hệ quả , và hiểu PR theo nghĩa “quan hệ công chúng”, thì các chương trình rõ ràng tạo thêm uy tín của “thương hiệu” của cả hai đối tác: nhà báo và doanh nghiệp.

Tuy vậy, xét về mục tiêu, thì các chương trình không nhắm thẳng đến mục tiêu PR theo nghĩa xây dựng hay quảng bá thương hiệu.Tổng biên tập SGGP Trần Thế Tuyển nói với chúng tôi nhân chuyến đi Pleiku để trao một bệnh xá hợp tác giữa báo và công ty Pepsico:” Không hề co mục tiêu PR cho tờ báo trong chương trình này.Vai trò rõ ràng của báo chí chúng tôi chính là giám sát và cổ động trách nhiệm xã hội doanh nghiệp mà thôi.”

Nhìn sang Trung quốc-một nước kinh tế chuyển đổi như Việt Nam- thì họ có làm dữ liệu và thông tin CSR trên báo chí. Ví dụ theo” Dữ liệu báo chí Trung Quốc “ năm 2006 thì tin tức về CSR trên các tờ báo chính ở Trung Quốc cao gấp 14, 2 lần so với năm 2000. Và năm 2006 thì tin tức “tiêu cực” về CSR cũng cao hơn nhiều so với 2000 như: lạm dụng công nhân ở công ty Foxcom, làm trứng vịt giả, dư lượng kháng sinh trong cá hồi xuất khẩu v.v…

Tai Việt Nam chúng ta, mới nhất báo chí đã đóng góp quan trọng trong vụ bồi thường của công ty Vedan vì đã hủy diệt nguồn lợi thiên nhiên trên sông Thị Vải.

Tuy vậy, điều quan trọng nhất là phổ biến li thuyết về CSR trong doanh nghiệp và công chúng, thậm chí phải được giảng dạy bắt buộc trong các giáo trình quản trị kinh doanh như các chương trình đào tạo MBA (thạc sĩ quản trị kinh doanh) trên thế giới hiện nay./.

TNC

Doanh nhân nói gì về “Trách nhiệm xã hội doanh nghiệp” (CSR):

Phạm Phú Ngọc Trai, nguyên TGĐ Pepsico Việt Nam: “CSR-Trách nhiệm xã hội của doanh nghiệp, đó không còn là những hành động thiện nguyện tự phát theo tiếng nói của lương tri hay những đóng góp theo phong trào nữa, mà nó đã là một phần chiến lược không thể tách rời của doanh nghiệp.”  

Diệp Quốc Kế, TGĐ Công ty Glowtec Environment:” Vai trò công ty ngày càng lớn và trách nhiệm đối với xã hội không chỉ là làm công tác xã hội.Đó là chiến lược dài hạn của công ty.”

Cao thị  Ngọc Dung, TGĐ Vàng bạc đá quí Phú Nhuận PNJ: “ Tạo lợi nhuận chỉ là một trong những nghĩa vụ của doanh nghiệp. Nếu duy tri một thương hiệu lớn như PNJ cái khó là làm sao thể hiện các nghĩa vụ khác như môi trường, xây dựng thế hệ lãnh đạo trẻ, tiết kiệm nguồn lực…”

Nguyễn Trịnh Khánh Linh, TGĐ Tổng công ty Đắc Nhân Tâm Dale Carnegie Việt Nam:” Chúng tôi được công nhận là một công ty toàn cầu nên trách nhiệm của chúng tôi mang các chuẩn giá trị toàn cầu như bảo vệ môi trường, văn hóa địa phương.”

Ảnh: Lễ khánh thành bệnh viện Ia Dom, Pleiku, trong chương trình “Nghĩa tình Trường Sơn” do báo SGGP và Pepsico phát động.

 Xây dựng thương hiệu quốc gia

Trần Ngọc Châu

Trong cuộc hội thảo  về đề tài “Xây dựng thương hiệu quốc gia” (Nation Branding) do Trung tâm Nghiên cứu và Phát triển giáo dục Trí Việt phối hợp với Saigon Media tổ chức ngày 30/6/2010 tại thành phố HCM, bà Tôn Nữ Thị Ninh chủ trì hội thảo,có đặt câu hỏi về vai trò của báo chí Việt Nam trong công cuộc xây dựng thương hiệu quốc gia Việt Nam.

Nhà báo trước khi hành nghề đã là một công dân. Chính vì vậy mặc định ở đây: nghĩa vụ công dân đối với đất nước của nghề làm báo là chuyện không cần bàn cãi. Mặc định tiếp theo của nghề báo là “nghề nói lên sự thật”. Càng nói sự thật bao nhiêu báo chí sẽ càng góp phần vào việc xây dựng thương hiệu quốc gia.Đó cũng là PR của báo chí đối với quốc gia hay nói nôm na là “dân vận của báo chí.”

Báo chí: tác nhân xây dựng “thương hiệu”quốc gia

Một trong những mô hình phát triển đầu tiên của báo chí là tác nhân xây dựng “thương hiệu”quốc gia. Chính phủ Ấn độ đã thành lập và tài trợ cho Quỹ tài sản thương hiệu Ấn độ (India Brand Equity Foundation) mà nhiệm vụ chủ yếu là “giải độc” những tin tức có khả năng xấu đối với uy tín quốc gia. Ông Ajay Khanna, tổng giám đốc của tổ chức này, luôn nói với báo chí “nghề của tôi là nói những tin tốt đẹp về Ấn độ hàng ngày” và theo ông, đó là những phẩm chất lành mạnh sẽ tạo nhiều kết quả vô hình như thu hút khách du lịch hay đầu tư nước ngoài.[i]

Tuy vậy vai trò báo chí không chỉ nói tin tốt mà là nói sự thật. Simon Anholt[ii], nhà tư vấn hàng đầu thế giới (theo báo The Economist) về thương hiệu quốc gia, trong cuốn “Trật tự mới về thương hiệu” (Brand new justice-2003) thì nhấn mạnh vai trò báo chí của mỗi quốc gia là nói đúng về hình ảnh quốc gia đó. Lawrence Chalip, tổng biên tập tạp chí Quản trị thể thao (Sport Management Review), giáo sư đại học Texas (Hoa Kỳ) từng viết:”Môt thương hiệu về nơi chốn, địa phương hay quốc gia chỉ có thể tạo dựng bền vững trên sự thật. Nếu ở đó chỉ có một khách sạn, bạn khong thể “sáng tạo” 5 hay 6 khách sạn chỉ vì mục tiêu tạo dựng hình ảnh hay thương hiệu.”[iii]

Trong chiến lịch Tái xây dựng thương hiệu Nigeria (Rebranding Nigeria), chính phủ Nigeria đã kêu gọi giới truyền thông trong nước đưa nhiều hơn những cái đẹp của quốc gia, ít nhất cũng cân bằng về số lượng với những tin tức về tham nhũng, hối lộ, chiến tranh sắc tộc, tệ nạn…

Nhà báo và nhà nghiên cứu báo chí Arturo Escobar(1995) đã cho rằng các lý thuyết về hiện đại hóa  quốc gia là người biện minh chính cho các quá trình phát triển và cách tiếp cận “ tác nhân xây dựng thương hiệu hay hình ảnh quốc gia ” của giới truyền thông. Cách “tiếp cận hiện đại hóa” này, thật ra, không mới. Nó đã được phát triển mạnh trong thời kỳ đệ nhị thế chiến bởi các học giả như Daniel Lerner( 1958), Lucien Pye(1963), Walter Rostow(1960) và Wilbur Schramm(1964).

Báo chí:Tác nhân đòan kết

Việt Nam có một lịch sử khắc nghiệt với 1000 năm chống ngoại xâm phương Bắc, 100 năm thuộc địa của Pháp và cuộc chiến thống nhất đất nước  hơn 20 năm. Vai trò của báo chí-truyền thông lại nặng hơn khi được đòi hỏi trở thành một lực lượng đòan kết quốc gia chung quanh nhiệm vụ” tái xây dựng thương hiệu Việt Nam”. Chiến tranh cũng làm phân hóa nhiều tầng lớp khác nhau trong xã hội và báo chí sẽ là tác nhân chính hàn gắn những khoảng cách này dưới một lí tưởng chung là “đổi mới và hội nhập.”

Các nhà báo đã giúp vận động những người dân bình thường ủng hộ các đường lối chính trị và chiến lược kinh tế do chính phủ hay các cơ quan phát triển họach định nhân danh họ.Ví dụ các tờ báo thường xuyên đăng tải í kiến độc giả chung quanh các dự thảo luật như luật đất đai, luật thuế thu nhập cá nhân, hay các dự án lớn như dự án đường tàu cao tốc Bắc Nam, dự án xây nhà Quốc Hội…Các nhà báo cũng là những “con chim báo bão” cho những tai họa môi trường ví dụ gần đây báo chí đăng tải về những dự án “kiên cố hóa” trên những đồi thông Đà Lạt: “Từng được ngợi ca là “thành phố mộng mơ”, “thành phố trong rừng”, “thành phố ngàn hoa”… một trong những “thiên đường du lịch” của Việt Nam với những rừng thông bạt ngàn xanh ngắt nhưng nay Đà Lạt (tỉnh Lâm Đồng) đã không còn là chính mình và “thiên đường” này đang biến dạng thảm hại.” (Báo Người Lao động ngày 26/7/2010).

Sắp tới đại hội Đảng toàn quốc lần thứ 11, báo chí sẽ là diễn đàn rộng rãi để người đọc góp í vào các dự thảo đường lối phát triển đất nước.Khi đó, các nhà chính trị và nhà hoạch định chính sách sẽ phải tham khảo diễn đàn này, vì vậy trách nhiệm của nhà báo càng nặng nề hơn khi họ trở thành tác nhân làm cho í kiến các cá nhân đơn lẻ trong xã hội có khả năng cố kết thành một sức mạnh quốc gia.

Phóng sự điều tra “không tiêu cực”

Hầu hết các tổng biên tập mà chúng tôi có phỏng vấn đều khuyến khích viết các bài báo tích cực về các cá nhân,mà chúng ta thường gọi là” người tốt việc tốt”. Theo í kiến của đa số họ thì những bài báo thuộc loại này không phải chỉ là nêu gương mà còn đóng góp vào sự ổn định xã hội, xây dựng sự hòa đồng giữa các nhóm lợi ích đa dạng,củng cố kinh tế. Nhiều nhà báo Á Châu kỳ cựu (Octama,1989:145;Pudjomartoro,1998:105) cũng từng nhấn mạnh rằng những tin tích cực không lọai ra những phóng sự điều tra về các vấn đề xã hội, và các cuộc khủng hỏang,nhưng ”không giật gân , câu khách”.Theo luận điểm này, chúng ta không nên dùng cụm từ” bài báo chống tiêu cực” mà chỉ nên dừng lại ở thuật ngữ “phóng sự điều tra” mà thôi.Những bài báo hay tin tức như thế sẽ nhấn mạnh đến nguyên nhân dẫn đến vấn đề hay khủng hỏang (ví dụ: vụ tham nhũng tại PMU 18 năm 2005 chẳng hạn, nguyên nhân sâu xa nằm ở cơ chế quản lí quỹ viện trợ phát triển) và liệt kê những giải pháp, nhờ vậy người đọc hay công chúng có thể hiểu và hành động một cách xây dựng để vượt qua khủng hỏang, hơn là chủ yếu tấn công vào các cá nhân. “Bức tranh lớn” cũng không kém quan trọng.Ví dụ: một nhà báo có tinh thần xây dựng thương hiệu quốc gia khi viết tin  về vụ bê bối của chủ tịch tỉnh Hà Giang[i] sẽ tránh gây hiểu lầm rằng đó là một vụ bê bối được cả bộ  máy bao che, mà chỉ là một sai lầm cá nhân.

Cựu thủ tướng Lý Quang Diệu của Singapore đã cụ thể hóa phương pháp này bằng tuyên bố rằng:trật tự còn quan trọng hơn dân chủ.Ông cho rằng dân chủ quá trớn sẽ dẫn đến mất trật tự và lộn xộn và đó là “kẻ thù” của phát triển (Lee K.Y.,1992:29). Tuy vậy, một khi đất nước đã phát triển rồi, “kẻ thù” đó không còn nữa, người ta buộc phải đòi hỏi một “thượng tầng kiến trúc” thích hợp hơn, nghĩa là dân chủ nhiều hơn.

Nếu báo chí là tác nhân chính tạo dựng thương hiệu quốc gia thì đến lúc báo chí phải là tấm gương phản ánh được bộ mặt dân chủ, qua í kiến của nhân dân và sự tiếp thu í kiến đó từ các cơ quan lãnh đạo quốc gia. Nếu không thương hiêu quốc gia đã dày công xây dựng cũng sẽ dần bị xói mòn.

T.N.C

[i] VNEXPRESS 25/7/2010

Doanh nhân nói về báo chí và thương hiệu quốc gia:

Ông Phạm Phú Ngọc Trai, cố vấn cao cấp PepsiCo Đông Nam Á

“Hình ảnh của quốc gia là cảm nhận tốt hay xấu của quốc gia. Báo chí góp phần không nhỏ vào cảm nhận đó.”

Ông Don Lam, tổng giám đốc Quỹ đầu tư Vinacapital:

“Khi chúng tôi kêu gọi nhà đầu tư nước ngoài bỏ vốn vào Việt Nam, họ thường cần những thông tin có hệ thống về Việt Nam. Đó là thương hiệu quốc gia. Truyền thông là cầu nối chính đưa ra thế giới hình ảnh đó.”

Ông Đặng Lê Nguyên Vũ, chủ tịch kiêm Tổng Giám Đốc tập đoàn Trung Nguyên:

“Thao thức của tôi không chỉ là kinh doanh mà còn làm sao tạo dựng một thương hiệu quốc gia Việt Nam hùng mạnh. Giới tinh hoa của Việt Nam sẽ đi đầu trong công cuộc xây dựng thương hiệu quốc gia gồm nhà chính trị, doanh nhân, học giả, trí thức và không thể thiếu giới truyền thông.”

Ông Phạm Uyên Nguyên, tổng giám đốc công ty quản lí Quỹ đầu tư Hợp Việt (Synergy Fund):

“ Một thương hiệu quốc gia uy tín phải được nhìn nhận về cách lưu chuyển dòng vốn ra thị trường thế giới. Tôi mơ tới các công ty đa quốc gia của Việt Nam. Báo chí có thể xây dưng thương hiệu quốc gia từ cách tiếp cận toàn cầu đó.”

 Vòng xoáy im lặng

Trần Ngọc Châu

Tại sao doanh nhân sợ báo chí?

Nhà báo Kim Ngọc, phó tổng biên tập tạp chí Kinh tế Châu Á-Thái Bình Dương, nói tại cuộc gặp báo chí do một công ty tổ chức mừng 85 năm ngày báo chí cách mạng Việt Nam hôm 16.6.2010 tại thành phố HCM, rằng: nhà báo chúng ta còn “chưa công bằng” với doanh nghiệp, nhất là doanh nghiệp dân doanh (ông tránh dùng chữ “tư nhân”).

Ghét và cần

Nhưng để viết được những bài báo công bằng đó, việc đầu tiên là các doanh nghiệp phải cởi mở thông tin với phóng viên. Trên thực tế doanh nghiệp-nhất là doanh nghiệp tư nhân-rất ngại tiếp xúc với nhà báo.Nhiều nhà báo trẻ thường hỏi chúng tôi rằng: làm sao tiếp cận được doanh nhân vì đa số họ không thích báo chí?

Có phải doanh nghiệp không cần báo chí?

Trong cuốn “Sức mạnh của tin tức” , nhà báo và giáo sư Michael Schudson giả định một ngày nào đó báo chí biến mất thì cái gì sẽ xảy ra?[i] Liệu truyền thông xã hội có thể thay thế báo chí không? Các công ty có thể tự mình ra báo để tự tiếp thị, quảng báo về mình không?

Câu trả lời là KHÔNG. Cho dù các tập đoàn kinh doanh có thể sở hữu các phương tiện truyền thông riêng, họ vẫn phải cần tới báo chí chuyên nghiệp và độc lập.

Điều đơn giản là công chúng đã hình thành thói quen tin cậy báo chí chuyên nghiệp nhiều hơn là báo của công ty. Một tập đoàn xây cầu, cầu bị lún hay nứt, không thể tự giải thích trên tờ báo của chính mình. Hay một tổng công ty sản xuất nước giải khát nhưng bị phát hiện hương liệu quá hạn, công ty đó không thể chỉ tự giải thích trên báo, đài do mình bỏ vốn đầu tư.

Tại sao sợ báo chí ?

Warren Buffett sở hữu một tờ báo và làm chủ nhiệm trực tiếp điều hành một tờ khác, mới đây đã tỏ ‎ ra bực bội vì báo chí bóp méo thông tin trong bức thư ông gửi cổ đông.[ii]

Báo chí đã trích dẫn sai bức thư 12.830 từ của ông.Cụ thể câu này:” Ví dụ, chúng tôi tin rằng kinh tế sẽ còn khó khăn suốt năm 2009-và có lẽ còn kéo dài nữa-nhưng kết luận đó không nói rõ cho chúng ta là thị trường sẽ lên hay xuống…” .

Nhiều tờ báo đã trích phần đầu của câu này,nhưng cắt bỏ phần sau. Buffett cho rằng người đọc hay khán giả bị thông tin sai có thể nghĩ răng ông đã dự báo xấu về thị trường chứng khoán, trong khi sự thật là ông không hề có dự báo gì về thị trường cả. Những nhà đầu tư cả tin  vào báo chí lá cải đã trả giá đắt: Chỉ số Dow Jones từ 7.063 hôm công bố bức thư đã lên 10.428 vào cuối năm . Warren Buffet đã cố gắng cải chính, nhưng tiếng nói của ông không được nghe đầy đủ.Ông luôn thuộc về thiểu số so với “cái mồm vĩ đại” của giới truyền thông.

Mặc cảm thiểu số không phải chỉ có ở Buffett mà hầu hết các doanh nhân đều cảm thấy như thế. Chúng ta quay lại với lí thuyết “vòng xoáy im lặng” để giải thích hiện tượng này.

Vòng xoáy im lặng

Vòng xoáy im lặng (The spiral of silence) là lí thuyết về truyền thông do nhà nghiên cứu Đức Elisabeth Noelle-Neumann đưa ra vào thập niên 70. Bà cho rằng một người càng ít có khả năng có í kiến về một đề tài nào đó nếu người đó cảm thấy mình thuộc về thiểu số vì sợ bị trả thù hay bị cô lập bởi đa số còn lại.

Vòng xoáy của im lặng [iii]khởi đầu từ niềm sợ hãi bị trả thù hay bị cô lập và từ đó tăng dần lên. So ra như vậy, doanh nhân sợ báo chí cũng là dễ hiểu. Doanh nhân luôn cảm thấy mình thuộc về thiểu số, trong khi đó báo chí (hay truyền thông) là những định chế xã hội, đương nhiên thuộc về đa số. Tại Việt Nam báo chí của Đảng và nhà nước, , lại càng có sức mạnh đa số hơn. Vào đầu những năm 90 của thế kỷ trước, khi chúng ta vừa bước vào vận hội mới của kinh tế thị trường, báo chí chúng ta không tránh khỏi cực đoan khi nhìn thấy bất cứ giám đốc quốc doanh nào cũng có “tiêu cực”. Một giám đốc xí nghiệp nhà nước đã nói:” Mình cãi nhau với báo chí chẳng khác nào mình nhổ nước bọt lên trời. Họ ở trên, còn mình ở dưới mà.”

Chính vì vậy, sự chọn lựa tốt nhất của doanh nghiệp là im lặng và tránh né. Thái độ tiêu cực này cuối cùng chỉ gây thiệt hại cho cả đôi bên. Báo chí thì thiếu nguồn tin từ doanh nghiêp còn doanh nghiệp thì mất hẳn một kênh tiếp thị hiệu quả cho việc làm ăn.

Chúng ta cần có thời gian. Các nhà báo Việt Nam cần có thời gian để học cách viết báo kinh tế thị trường,còn các doanh nhân Việt Nam thì cũng cần có thời gian để học về vai trò của PR (quan hệ công chúng), trong đó có Media relations (quan hệ truyền thông) trong nền kinh doanh hiện đại. Chỉ có những chuẩn mực toàn cầu của nghề báo chuyên nghiệp và nghề kinh doanh chuyên nghiệp mới giúp chúng ta thoát ra khỏi “vòng xoáy im lặng”, để nói lên tiếng nói chính trực và thông tin chuẩn xác vì sự phát triển kinh tế bền vững của đất nước./.

Tháng 6/2010

Trần Ngọc Châu

(FBNC Television)

Trần Ngọc Châu

Phần lớn các giáo trình báo chí cho rằng nếu xây dựng mối quan hệ anh em với doanh nghiệp hay doanh nhân, báo chí có nguy cơ “ăn vào tương lai”. Tại sao? Vì hệ luận của mối quan hệ này không sớm thì muộn,cũng tạo ra một nền báo chí mất cân bằng (asymmetric). Tiến sĩ Michael Schudson, khoa báo chí trường đại học California ở San Diego cho rằng “tính khách quan” là một tiêu chuẩn không thay đổi của báo chí. Vì tính khách quan đó của sự thật mà nhà báo luôn cô đơn. Nhà báo càng phải tự mình cô lập khỏi sự thân thiết với những người có tiền (doanh nhân) và những người có quyền (nhà chính trị). Nhưng với nghề săn tin, liệu đây có phải là nghịch lí khi nhà báo phải lăn lộn vào thực tế để tìm ra sự thật? Các nhà báo có phải áp dụng triết lí “đi với bụt mặc áo cà sa, đi với ma mặc áo giấy” hay không?

“Nhúng” vào doanh nghiệp

Thuật ngữ báo chí thời thượng là embedding (tức là “nhúng” nghĩa là các phóng viên “cùng ăn, cùng ngủ, cùng làm” với thực tế hay nguồn tin) . Khi nền kinh tế bao cấp của chúng ta ở vào thời điểm chuyển đổi sang  giai đoạn đầu của kinh tế thị trường, nhiều nhà báo đã trở thành “bạn” hay “cố vấn” của doanh nghiệp. Công ty Minh Phụng là một thí dụ. Đó là một công ty may xuất khẩu có qui mô 5.000 công nhân. Nếu đi theo hướng chuyên ngành đó có lẽ họ đã yên ổn. Nhưng họ lại chuyển sang địa ốc-một ngành nhiều rủi ro nhưng có siêu lợi nhuận, đặc biệt vào thời điểm những năm 90, luật lệ của chúng ta còn rất bất cập và mơ hồ. Khi công ty vỡ nợ (thuật ngữ trên báo chí vào thời điểm đó là “mất khả năng chi trả”), người chủ của công ty là ông Tăng Minh Phụng chịu án tử hình. Vấn đề ở đây là liệu có nhà báo nào đã là bạn hay cố vấn cho ông? Trong “vương quốc của tin đồn” xuất hiện nhiều cái tên nhà báo. Mặc dù không có một công bố nào về vấn đề này, nhưng câu chuyện đã đưa đến kết luận: nhà báo, bất cứ lí do nào, cũng không được tư vấn hay có mối quan hệ thân thiện với doanh nghiệp.

Tốt hơn bạn nên giữ bàn tay sạch và theo phương châm “kính nghi viễn chi” trong quan hệ với doanh nghiệp. Vào ngày 31/5/2004, , tại Hội nghị quan hệ công chúng toàn cầu tổ chức tại Lousiana Hoa Kỳ, hai tác giả Jae-Hwa Shin và Glen T. Cameron kết luận rằng trong khi giao tiếp qua 11 hình thức quan hệ không chính thức[i] giữa doanh nghiệp và báo chí thì các nhà báo cảm thấy mặc cảm tội lỗi nhiều hơn so với các giám đốc PR của doanh nghiệp. 641 người bao gồm nhà báo và giám đốc công ty Hàn Quốc đã tham gia cuộc khảo sát này.

Sử dụng phương pháp phân tích hội tụ, hai tác giả đã khảo sát phản ứng của mỗi nhóm về khía cạnh đạo đức của từng loại quan hệ không chính thức, ví dụ: bạn cho rằng “nhận bì thư” tại các cuộc họp báo là chấp nhận hay không chấp nhận?

Cả hai nhóm ( nhà báo và giám đốc) đều có những phản ứng hết sức khác nhau. Nhóm các giám đốc doanh nghiệp đánh giá cao ảnh hưởng của các hình thức” quan hệ không chính thức” và cho rằng chúng không có vấn đề gì về đạo đức và có thể chấp nhận được. Trong khi đó, nhóm các nhà báo thì cho rằng khó chấp nhận các hình thức “quan hệ không chính thức” vì đã vi phạm đạo đức nhà báo.

Nhóm giám đốc doanh nghiệp hiểu lầm về đạo đức báo chí nhiều hơn là nhóm nhà báo hiểu lầm về đạo đức kinh doanh của giám đốc. Nghiên cứu này cho chúng ta thấy rằng ngay ở một nền báo chí cởi mở như Hàn quốc với các câu lạc bộ báo chí duy trì thường xuyên giao lưu giữa doanh nghiệp và nhà báo, thì suy nghĩ về đạo đức của hai giới này cũng rất khác nhau.

Ggd

               H1                                       H2

Bàn tay bẩn

Tuy vậy bạn hãy đọc qua ví dụ dưới đây (đăng trên báo mới.com ngày 30/3/2010):

“Năm 1992, sau rất nhiều năm làm việc và tích lũy kinh nghiệm, cùng với một số người bạn, Dương thành lập công ty  xây dựng Bích Quế Viên (Country Garden Holdings) và cho xây 4.000 căn biệt thự. Tuy nhiên, một năm sau, thị trường đất đai của Hồng Kông vừa trải qua cơn sốt đất, nên trong 4.000 căn hộ được xây dựng, Cty Bích Quế Viên của Dương Quốc Cường chỉ bán được 3 căn. Nguy cơ phá sản hiện hữu trước mắt Cty non trẻ.Không bó tay chờ chết, Dương mời một phóng viên của Tân Hoa Xã tới bàn hướng thoát khỏi cảnh tay trắng. Mô hình “Thành phố trường học” ra đời từ sau cuộc bàn bạc đó. Điều này đồng thời mang lại cho Cty Bích Quế Viên 390 triệu NDT!”

Phóng viên Tân Hoa Xã này (không nêu tên) liệu anh ta có được trả tiền để viết bài về “điển hình thành đạt “ hay trả công cho những ‎ í tưởng làm ăn của anh đóng góp với nhà tỉ phú?

Tại Thời Báo Kinh tế Sài gòn, chúng tôi thường khuyên phóng viên nên “la cà”, thậm chí cà phê hay nhậu với doanh nhân (thuật ngữ báo chí thế giới là”embedding”) để có những thông tin giá trị-những thông tin mà “những bàn tay bẩn” [ii] mới nắm bắt được. Đối với nhà báo, cốt lõi vẫn là sự thật. Anh phải được biết sự thật. Nguồn tin sẽ không nói hết sự thật cho anh nếu anh không trở nên tín cẩn với họ.

Thật ra ở đây nên tách hai vấn đề: một là thực hành luật pháp và thực hành đạo đức nhà báo.

Không ít án oan hay “tình ngay lí gian”. Nhà báo trước hết là một con người và một công dân. Anh ta (hay chị ta) phải tuân thủ pháp luật. Nếu một nhà báo bị chứng minh là “tư vấn cho doanh nghiệp” và sau đó doanh nghiệp bị chứng minh là “lừa đảo” thì đương nhiên nhà báo phải ra trước vành móng ngựa. Thật ra pháp luật và công lí không thể đã “gạn lọc” hết những người phạm luật-một việc mà đạo đức có thể làm được. Một nhà báo có thể bị tù vì nói lên sự thật, như vậy anh vẫn yên ổn với tòa án đạo đức của anh. Bạn nghe vậy chắc nghĩ rằng lập luận đó hoàn toàn vô nghĩa về mặt thực tế.Nhưng bạn nên nhớ rằng  nền tảng của mọi hành vi con người kể cả hành vi chuyên nghiệp của nhà báo chúng ta, cũng phải được điều khiển bởi bộ máy í thức. Một người điên dù giết người vẫn vô tội.

Không dùng hạ sách

Theo chúng tôi, đạo đức nhà báo hầu hết nằm trong phương pháp nắm bắt sự thật chứ không phải cách thức công bố sự thật. Nếu anh dùng phương pháp vô đạo đức (mang tính lừa mị) để lấy thông tin thì thông tin anh công bố cũng không đạo đức. Tất nhiên phải có giả định rằng còn rất nhiều phương pháp “chánh đạo” tiềm năng mà nhà báo chưa tận dụng hết. Ví dụ: năm 1989, nhóm phóng viên chính trị-xã hội báo Tuổi Trẻ phải giả dạng những khách ăn chơi vào ổ nhện Đường Sơn Quán để làm phóng sự điều tra các cán bộ tha hóa. Họ đã trở nên “người nhà” của chủ quán và đã đánh lừa bà để lấy cả album hình ảnh…Nếu xét theo khía cạnh chuyên nghiệp báo chí thì họ đã thành công khi tiếp cận sự thật trần trụi, và bài báo đã rất thuyết phục công chúng, gióng lên một hồi chuông cảnh tỉnh xã hội về đạo đức. Nhưng họ vẫn bị giới truyền thông và cả công chúng (nhiều năm sau)  “xét lại” vì phương pháp mà họ sử dụng trong trường hợp này là rất “hạ sách”, trong khi họ còn nhiều khả năng tiếp cận khác đứng đắn hơn (mất nhiều công sức và thời gian hơn, tất nhiên!).

Cuộc đấu tranh không ngừng về đạo đức của người làm báo chuyên nghiệp (ở ta rất nhiều người có thẻ hành nghề nhưng lại thiếu chuyên nghiệp) là đấu tranh giữa một bên là sự thật và một bên là cách nắm bắt sự thật.

Chúng ta phải hành nghề với triết lí “bàn tay bẩn” (theo nghĩa đen) thì mới có thể dấn mình vào thực tế mà moi ra sự thật.

Tuy vậy, không thể ngụy biện rằng “vì sự thật” mà tôi có thể hi sinh những chuẩn mực hành nghề. Công chúng có thể tung anh lên mây vì những thông tin mà anh công bố, anh có thể làm thay đổi nhận thức của công chúng về một vấn đề này hay vấn đề khác. Nhưng tất cả là ngắn hạn. Nếu sau này người ta biết rằng anh đã sử dụng phương pháp lừa mị, không ngay thẳng, thiếu chuyên nghiệp của nghề báo để lấy thông tin thì công chúng –vốn vô tình và thẳng thắn- sẽ hoài nghi và dẫn tới sụp đổ lòng tin về sự trung thực .

Nếu tác nghiệp bằng phương pháp hạ sách thì chẳng khác nào nhà báo đang ăn dần tương lai.

Quan hệ với doanh nghiệp đương nhiên phải có vì đó là nguồn tin của anh, nhưng anh vượt qua giới hạn đó , được hưởng lợi gián tiếp từ thông tin mà nhờ nghề báo anh có được,thì trước sau gì anh cũng bị hủy hoại tên tuổi và phải từ bỏ nghề báo-một trong những nghề gần nhất với tôn giáo như bậc thầy lí luận báo chí Bill Kovat đã viết trong tác phẩm “Các thành tố của nghề báo” (The elements of Journalism). [iii]

TNC

Tháng 5/2010